Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Phóng sự

Gặp “bảo tàng sống” của đồng bào Dao trên vùng cao Sìn Hồ

Hà Minh Hưng - 09:01, 20/06/2022

Những ngày này, chúng tôi có dịp ngược cao nguyên Sìn Hồ gặp một người đã có hơn 20 năm nghiên cứu, sưu tầm, gìn giữ và trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình tới thế hệ kế cận và cộng đồng. Ông là Nghệ nhân Ưu tú Tẩn Kim Phu - một “kho tàng sống” về văn hoá dân tộc Dao tỉnh Lai Châu.

Tuy tuổi đã cao, nhưng với Nghệ nhân Ưu tú Tẩn Kim Phu vẫn miệt mài sưu tầm, nghiên cứu văn hoá Dao
Tuy tuổi đã cao, nhưng với Nghệ nhân Ưu tú Tẩn Kim Phu vẫn miệt mài sưu tầm, nghiên cứu văn hoá Dao

Đến Sìn Hồ hỏi bất cứ bà con người Dao nào, không ai là không biết đến ông Tẩn Kim Phu, bởi ông không chỉ là người con ưu tú của dân tộc Dao mà ông còn là người truyền cảm hứng đến mọi người về tình yêu văn hóa dân tộc. Sinh năm 1938, đến nay tuy sức khỏe có yếu, đôi mắt đã mờ dần, nhưng ông Tẩn Kim Phu, Tiểu khu 6, thị trấn Sìn Hồ, huyện Sìn Hồ, tỉnh Lai Châu, hằng ngày vẫn dành nhiều thời gian để nghiên cứu, sưu tầm những giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc Dao.

Trong căn nhà xây có tuổi đời trên 40 năm, nay những mảng tường vôi đã bong chóc. Mở cánh tủ búp phê, ông lần lượt lấy ra những bản thảo viết tay bằng chữ Nôm Dao. Đó là những tài liệu bao năm ông dày công sưu tầm, nghiên cứu và lưu giữ. Tất cả những phong tục tập quán, văn hóa của đồng bào Dao xưa được ông “buộc” gọn trong cuốn sổ tay này. Đó là những ghi chép, những bản thảo vô cùng giá trị, với ông nó là “vật báu”.

Trong câu chuyện của các bậc cao niên người Dao Sìn Hồ kể lại. Thuở nhỏ, cậu bé Tẩn Kim Phú rất hiếu học, đặc biệt là cậu rất say mê những bài hát của đồng bào dân tộc Dao. Để biết được những bài hát cổ, bắt buộc phải thuộc chữ Dao, chính vì vậy, Tẩn Kim Phu quyết học bằng được chữ Dao cổ. Nhiều lần được chứng kiến lễ cấp sắc, rước râu, lễ cúng Thanh minh… Tẩn Kim Phu nhận ra rằng người dạy mình biết chữ, biết văn hoá Dao chỉ có các thầy tào, thầy mo, không ai am hiểu văn hóa địa phương và thạo chữ Dao cổ bằng họ.

Ông phu chia sẻ, thời trước chưa có trường lớp như bây giờ nên thế hệ ông không được học chữ. Cách mạng Tháng 8 thành công, ông biết chữ phổ thông qua lớp “bình dân học vụ”. Vốn thông minh, sau 3 tháng học miệt mài, ông đã biết đọc, biết viết. Sau này thoát ly gia đình, ông vừa học, vừa làm, Tẩn Kim Phu đã hoàn thành chương trình bậc Phổ thông trung học và tốt nghiệp trường Đại học Bách khoa Hà Nội.

Ông đã từng là người lính phòng Không không quân, năm 1975, Tẩn Kim Phu xuất ngũ trở về quê hương. Ngày ấy cả huyện Sìn Hồ chỉ có duy nhất có một chiếc đài bán dẫn. Vốn là người am hiểu văn hoá, ông được lãnh đạo huyện giao nhiệm vụ hàng ngày mở đài phát thanh cho Nhân dân nghe. Thời đó, pin nghe đài rất hiếm, nguồn cung cấp chờ phân phối theo định mức, nên đi đến đâu có pin là ông cố xin, hoặc mua bằng được để về phục vụ bà con nghe đài.

Hàng ngày, căn nhà ông là địa chỉ của nhiều đoàn tìm hiểu, nghiên cứu về văn hoá Dao cổ
Hàng ngày, căn nhà ông là địa chỉ của nhiều đoàn tìm hiểu, nghiên cứu về văn hoá Dao cổ

Bản thân ông ngày ấy rất mê các chương trình văn hoá, văn nghệ, thời sự của Đài Tiếng nói Việt Nam. Với tình yêu và vốn kiến thức uyên bác về các chương trình của Đài, ông Phu được ban lãnh đạo Đài Phát thành và Truyền hình Lai Châu mời làm cố vấn xây dựng chương trình phát thanh tiếng Dao. Năm 2006, ông được mời làm kiểm thính Chương trình phát thanh tiếng Dao của Đài Tiếng nói Việt Nam. Năm 2017 do sức khoẻ ông xin thôi cộng tác nữa, nhưng ông vẫn là “cố vấn đặc biệt” của Đài Lai Châu nhất là với lớp biên dịch viên trẻ ông luôn tận tình chỉ dạy.

Sau này, ông làm đến chức Phó Bí thư Thường trực Huyện uỷ, Chủ tịch Ủy ban, rồi Chủ tịch Hội đồng Nhân dân huyện, những mỗi lần đi công tác ông vẫn không quên mang theo chiếc đài bán dẫn và cuốn tài liệu ghi chép chữ Dao cổ bên mình. Và phải đến năm 2001, khi nghỉ hưu, ông mới có thời gian để nghiên cứu sâu về văn hóa dân tộc Dao.

Theo ông Phu, công việc nghiên cứu sưu tầm văn hóa của đồng bào người Dao Sìn Hồ gặp không ít khó khăn. Bởi chữ Dao cổ biến âm từ Hán tự cổ, nên việc truyền dạy gặp nhiều khó khăn. Ông Phu lý giải: “Đầu tiên phải học thuộc chữ Hán cổ (theo âm Hán), rồi mới biến âm thành tiếng Dao. Song phát âm tiếng Dao dùng chữ Hán cổ lại biến thành bốn thứ tiếng Dao khác nhau như: Tiếng Dao thường ngày trong giao tiếp, tiếng Dao trong diễn xướng ca hát, tiếng Dao trong lễ cúng thông thường và tiếng Dao trong lễ cúng thần linh…”.

Theo ông Phu, dân tộc Dao trong cả nước có đến 24 ngành. Các ngành Dao phần lớn có văn hoá tương đồng, nhưng có những từ ngữ khác nhau. Do việc sử dụng chữ Dao phức tạp, mà những người biết chữ chưa chắc đã hiểu rõ nghĩa chữ Dao cổ, bởi vậy đối tượng am hiểu chữ Dao cổ rất hiếm. Trước thực trạng chữ Dao cổ đang dần bị mai một, để có thể tìm lại được những văn tự cổ, hay những cuốn chuyện thơ, những bài hát, bài cúng trong dân gian, ông không quản ngại khó khăn tìm lên những bản làng xa xôi, đến từng hộ người Dao sưu tầm, ghi chép...

Những cuốn băng cassette, cỗ máy đánh chữ cơ cổ, giấy bản, mực nho… với ông là những “vật báu”
Những cuốn băng cassette, cỗ máy đánh chữ cơ cổ, giấy bản, mực nho… với ông là những “vật báu”

Chính trong những chuyến điền dã tìm kiếm những giá trị văn hoá Dao cổ đang thất truyền trong dân gian, đã mở ra trong ông cả một kho tàng văn hoá qua những lời kể của các già làng, trưởng bản, các thầy mo, thầy tào. Ông cố gắng tận dụng khoảng thời gian quý báu ấy để lược ghi cơ bản nhất những giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc Dao. Biết bao câu chuyện về cuộc sống cũng như sinh hoạt, phong tục, tập quán của người Dao để răn dạy con cháu được ông viết song ngữ để bà con hiểu như: “Dìa xỉ thiên nèng xỉ tỷ, pù kín pú mu kín hò dần” có nghĩa là “Cha là trời, mẹ là đất, không kính cha mẹ thì kính ai, không thờ cha mẹ thì thờ ai”. Hay những câu thơ, những câu chuyện được ông sưu tầm, đúc kết mấy chục năm sau mỗi chuyến đi trở thành những cuốn sách quý về văn hoá người Dao Sìn Hồ.

Năm 2003 - 2004, ông cho ra đời 2 tập sách mang tên “Chuyện cổ người Dao” kể về sự ra đời nguồn gốc của loài người và đặc biệt là sự ra đời của người Dao cũng như nếp ăn, nếp ở, nếp sinh hoạt hàng ngày giữa con người với tự nhiên. Rồi những cuốn sách về văn hóa Dao như: “Chuyện thơ người Dao Khâu, tập 1, tập 2; Nghi lễ trong việc cưới, việc tang của người Dao Khâu; Những lời răn dạy đạo đức trong sách cổ của người Dao...”

Đến nay ông đã có gần mười đầu sách, thơ, phong tục văn hóa bằng tiếng Dao đã được xuất bản. Điển hình như cuốn “Truyện thơ người Dao Khâu ở Sìn Hồ - Lai Châu” xuất bản năm 2015. Xuyên suốt bộ sách là những câu chuyện, bài thơ nói về lịch sử hình thành dân tộc Dao Khâu, những lời răn dạy, những nét đẹp truyền thống trong văn hóa người Dao Khâu, lễ hội, phong tục truyền thống. Những lý giải dân gian được ông viết dưới góc nhìn văn hoá dân gian như truyện “Bàn Cổ khai thiên lập địa ca” nói về lịch sử hình thành người Dao Khâu. Truyện “Lưu Ngưu võng ca” nói về người con kiên trì tìm cách minh oan cho bố mẹ mình. Hay như tác phẩm “Lời răn đạo đức trong sách cổ người Dao”, cuốn sách mà bao năm ông dày công sưu tầm, biên dịch, nó như cuốn cẩm nang về văn hoá Dao cổ…

Tay nâng niu những cuốn sách, mắt không rời, nhấp ngụm trà, ông Phu trầm ngâm: “Uống nước phải biết nhớ nguồn, là con em người Dao mà không biết văn hóa truyền thống, thì như cây bị ruỗng mục từ gốc rồi. Giờ cuộc sống hiện đại, nhiều giá trị văn hóa Dao cổ đã bị mai một, cách tân. Nếu không biết bảo tồn, phát triển, thì văn hóa, bản sắc dân tộc sẽ mất. Khi nào còn sức, già này vẫn phải cố gắng lưu giữ, sưu tầm, giữ được bản sắc chừng nào, hay chừng ấy, là vốn quý cho thế hệ mai sau…”.

Bây giờ, ở cái tuổi “xưa nay hiếm”, lẽ ra ông có quyền an nhàn sau bao năm cống hiến cho tỉnh nhà. Vậy mà, mỗi lần có lễ hội hay có người đến tìm ông làm “cố vấn” về văn hóa, phong tục, tập quán của người Dao, ông vẫn đi và nhiệt tình chỉ dẫn. 

Với những cống hiến không biết mệt mỏi trong công tác sưu tầm, biên dịch, lưu giữ những giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc Dao. Năm 2015 ông Tẩn Kim Phu đã vinh dự được Chủ tịch nước tặng danh hiệu nghệ nhân Ưu tú vì đã có những cống hiến xuất sắc trong gìn giữ và phát huy văn hóa dân tộc.

Tin cùng chuyên mục
Khi những “ông trẻ” về xã: Phận nữ nhi ở vùng đất khó (Bài 3)

Khi những “ông trẻ” về xã: Phận nữ nhi ở vùng đất khó (Bài 3)

Thật ái ngại cho “bà trẻ” Vi Thị Đắm khi được điều về làm “nữ tướng” Bảo Thắng, một trong những xã khó khăn nhất của huyện Kỳ Sơn (Nghệ An). Thế nhưng khi gặp vị nữ Bí thư trẻ này, thì mọi lo lắng trong chúng tôi đều tan biến. Cô tươi rói, cả quyết: Trong cái khó chắc chắn sẽ ló cái hay.
Tin nổi bật trang chủ
Bàn giải pháp nâng cao hiệu quả chính sách và phát huy vai trò Người có uy tín trong vùng đồng bào DTTS khu vực Tây Bắc

Bàn giải pháp nâng cao hiệu quả chính sách và phát huy vai trò Người có uy tín trong vùng đồng bào DTTS khu vực Tây Bắc

Ngày 1/7, tại Sơn La, Ủy ban Dân tộc đã phối hợp với Ban Dân vận Trung ương và UBND tỉnh Sơn La tổ chức Hội thảo “Thực trạng và giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách và phát huy vai trò của Người có uy tín trong đồng bào DTTS khu vực Tây Bắc”.
Xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt con số ấn tượng

Xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt con số ấn tượng

Kinh tế - PV - 11 phút trước
Sáu tháng năm 2022, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam đạt con số ấn tượng 27,88 tỷ USD, tăng 13,9% so với cùng kỳ năm 2021. Bốn thị trường xuất khẩu lớn nhất là Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc.
Đội tuyển nữ Việt Nam thua đậm Pháp trong trận giao hữu

Đội tuyển nữ Việt Nam thua đậm Pháp trong trận giao hữu

Thể thao - Giải trí - PV - 1 giờ trước
Thi đấu nỗ lực trong suốt 90 phút nhưng đội tuyển bóng đá nữ Việt Nam cũng không thể tránh khỏi thất bại trước đội bóng được đánh giá cao hơn rất nhiều là đội tuyển Pháp trong trận giao hữu diễn ra trên sân Stade de la Sources (Saint Jean Le Blanc, thành phố Orleans, Pháp) vào rạng sáng nay (giờ Việt Nam).
Sáng 2/7: Cả nước có 9.689.663 ca COVID-19 đã khỏi bệnh

Sáng 2/7: Cả nước có 9.689.663 ca COVID-19 đã khỏi bệnh

Tin tức - BĐT - 2 giờ trước
Đến sáng 2/7, tính từ đầu dịch, cả nước có 10.747.397 ca nhiễm COVID-19 trong đó có 9.689.663 ca COVID-19 đã khỏi bệnh.
Công điện của Thủ tướng Chính phủ yêu cầu tập trung ứng phó bão số 1 và mưa lũ

Công điện của Thủ tướng Chính phủ yêu cầu tập trung ứng phó bão số 1 và mưa lũ

Tin tức - PV - 23:21, 01/07/2022
Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính vừa ký Công điện số 564/CĐ-TTg ngày 1/7/2022 yêu cầu các bộ ngành, địa phương tập trung ứng phó bão số 1 và mưa lũ.
Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ kết thúc tốt đẹp chuyến thăm hai nước châu Âu

Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ kết thúc tốt đẹp chuyến thăm hai nước châu Âu

Thời sự - PV - 23:17, 01/07/2022
Chiều 1/7, Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ và Đoàn đại biểu cấp cao Quốc hội Việt Nam đã về đến Sân bay quốc tế Nội Bài, kết thúc tốt đẹp chuyến thăm chính thức Hungary, Liên hiệp Vương quốc Anh và Bắc Ireland từ ngày 26 - 30/6, theo lời mời của Chủ tịch Quốc hội Hungary László Kövér, Chủ tịch Hạ viện Anh Lindsay Hoyle và Chủ tịch Thượng viện Anh John Mcfall.
Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc làm việc với Ban Thường vụ Tỉnh ủy Bến Tre

Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc làm việc với Ban Thường vụ Tỉnh ủy Bến Tre

Thời sự - PV - 23:13, 01/07/2022
Tiếp tục chương trình công tác tại Bến Tre, chiều 1/7, Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc chủ trì buổi làm việc với Ban Thường vụ Tỉnh ủy về phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng - an ninh trên địa bàn tỉnh.
Thông tin khẩn về cơn bão số 1 - CHABA

Thông tin khẩn về cơn bão số 1 - CHABA

Tin tức - T.Minh - 20:51, 01/07/2022
Từ ngày 30/6, áp thấp nhiệt đới trên khu vực Bắc Biển Đông đã mạnh lên thành bão, cơn Bão số 01 năm 2022 và có tên quốc tế là CHABA.
Thủ tướng thăm lực lượng vũ trang tỉnh Đắk Lắk, yêu cầu luôn sẵn sàng chiến đấu ở mức cao nhất

Thủ tướng thăm lực lượng vũ trang tỉnh Đắk Lắk, yêu cầu luôn sẵn sàng chiến đấu ở mức cao nhất

Thời sự - PV - 19:55, 01/07/2022
Chiều ngày 1/7, trong chương trình công tác tại Đắk Lắk, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã tới thăm, làm việc, động viên cán bộ, chiến sĩ Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Đắk Lắk và Công an tỉnh Đắk Lắk.
Cà Mau: Khi người tham gia bảo hiểm làm tuyên truyền viên

Cà Mau: Khi người tham gia bảo hiểm làm tuyên truyền viên

Xã hội - M. Ngân - H.Diễm - 19:46, 01/07/2022
Để triển khai thực hiện tốt chính sách bảo hiểm theo đúng phương châm “Bảo hiểm toàn dân” và để người dân hiểu được ai là công dân hợp pháp, đều có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, BHYT thời gian qua, nhiều cấp ủy, chính quyền cơ sở trên địa bàn tỉnh Cà Mau đã chủ trương vận động chính những người đã tham gia bảo hiểm làm tuyên truyền viên, qua đó mang lại hiệu quả tích cực trong phát triển đối tượng tham gia BHXH tự nguyện, BHYT.
Thủ tướng: Kiểm soát bằng được tiến độ dự án cao tốc Khánh Hòa - Buôn Ma Thuột

Thủ tướng: Kiểm soát bằng được tiến độ dự án cao tốc Khánh Hòa - Buôn Ma Thuột

Thời sự - PV - 19:28, 01/07/2022
Chiều ngày 1/7, trong chuyến công tác tại Đắk Lắk, Thủ tướng Phạm Minh Chính và đoàn công tác đã khảo sát hướng tuyến dự án cao tốc Khánh Hòa - Buôn Ma Thuột và đoạn đường kết nối từ điểm cuối tuyến cao tốc này với đại lộ Đông Tây của Tp. Buôn Ma Thuột.